Thiền là gì?

1. Thiền là gì?

Từ Thiền là nói tắt của Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền, là các cấp độ của Chánh định trong Bát chánh đạo. Nếu thực hành thiền mà không đạt được Chánh định, không đạt được Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền, Tứ thiền thì sự thực hành đó không đúng theo nguyên nghĩa của Thiền. 

 

Chánh định gồm sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền phát sinh do SỰ CHÚ TÂM LIÊN TỤC Cảm giác toàn thân, từ đối tượng này sang đối tượng khác. Nhưng phải hiểu CHÚ TÂM LIÊN TỤC lại có hai loại:

• Một là: Chú tâm liên tục TẬP TRUNG vào một đối tượng mà ai ai cũng đang trải qua trong mọi công việc, mọi tư thế của cuộc sống hàng ngày. Chú tâm liên tục tập trung vào một đối tượng (thí dụ như vào công việc) nên không chú tâm lên thân (quên thân). Thuật ngữ Phật học gọi sự chú tâm liên tục TẬP TRUNG vào một đối tượng này (chú tâm có hướng đến đối tượng và duy trì chú tâm trên đối tượng đó) là Chú tâm “Có tầm có tứ”. Chú tâm liên tục TẬP TRUNG vào đối tượng xảy ra trên lộ trình tâm Bát tà đạo và cũng phát sinh trạng thái định nhưng là Tà Định chứ không phải Chánh Định.

• Hai là: Chú tâm liên tục KHÔNG TẬP TRUNG vào đối tượng. Sự chú tâm liên tục nhưng không tập trung vào đối tượng chỉ duy nhất Đức Phật phát hiện ra. Sự chú tâm này xảy ra trên Bát chánh đạo và phát sinh Chánh Định. Ở trạng thái Sơ thiền tồn tại hai loại chú tâm là “Chú tâm có tầm có tứ” và “Chú tâm không tầm không tứ” (Chú tâm không tầm không tứ là chú tâm tự động xảy ra từ đối tượng này sang đối tượng khác, không hướng đến đối tượng nào cũng không duy trì chú tâm trên đối tượng nào). Ở trạng thái nhị thiền, tam thiền, tứ thiền thì chỉ có một loại “Chú tâm không tầm không tứ” không còn loại “Chú tâm có tầm có tứ”.

2. Cách thức thực hành thiền

Vậy thì thực hành thiền là thực hành CHÚ TÂM LIÊN TỤC KHÔNG TẬP TRUNG mà cụ thể là chú tâm liên tục Cảm giác toàn thân đan xen với chú tâm các đối tượng khác. Nhưng phải thực hành như thế nào để kinh nghiệm được sự chú tâm liên tục cảm giác toàn thân đan xen với chú tâm các đối tượng khác (bên ngoài), kinh nghiệm được SỰ CHÚ TÂM LIÊN TỤC KHÔNG TẬP TRUNG phát sinh Chánh Định?

Lưu ý đầu tiên là phải nghe hướng dẫn và thực hành cho đúng sự hướng dẫn. Sự thực hành phải tuần tự từ tư thế mở mắt rồi mới đến tư thế nhắm mắt.

Đầu tiên nhớ đến ngậm chặt răng lưỡi và duy trì chú tâm cảm giác răng lưỡi một cách TỰ NHIÊN. Duy trì chú tâm cảm giác răng lưỡi một cách TỰ NHIÊN nghĩa là vừa chú tâm cảm giác răng lưỡi vừa chú tâm hình ảnh trước mặt. Đây chính là CHÚ TÂM KHÔNG TẬP TRUNG, nghĩa là không tập trung vào cảm giác răng lưỡi cũng không tập trung vào hình ảnh trước mặt mà sự chú tâm liên tục đan xen nhau.

Duy trì chú tâm liên tục cảm giác răng lưỡi một cách tự nhiên (không tập trung vào răng lưỡi) CHO ĐẾN KHI cảm giác thở vô khởi lên (có thể cảm giác phồng lên nơi bụng hay ngực, có thể cảm giác chuyển động từ ngực bụng đi lên…) thì kinh nghiệm có sự chú tâm tự động xảy ra với cảm giác thở vô. Hết Cảm giác thở vô thì Cảm giác thở ra khởi lên và cũng kinh nghiệm được tự động có sự chú tâm vào Cảm giác thở ra. 

Khi thở ra có hướng sự thở ra đến răng lưỡi thì hết Cảm giác thở ra, sự chú tâm sẽ xảy ra nơi Cảm giác răng lưỡi và lại nhớ đến Duy trì sự chú tâm Cảm giác răng lưỡi một cách Tự Nhiên cho đến khi Cảm giác thở vô khởi lên… Và quá trình lặp lại như trước. 

Khi thực hành chú tâm như vậy sẽ kinh nghiệm được sự chú tâm liên tục cảm giác toàn thân theo “vòng” lặp đi lặp lại gồm 3 đối tượng chính: Cảm giác thở vô – Cảm giác thở ra – Cảm giác răng lưỡi (Vô – Ra – Răng). Chú tâm liên tục theo tuần tự Vô – Ra – Răng theo nhịp thở nếu không bị phân tâm (không nhớ nghĩ đến chuyện gì khác) thì lúc đó đạt được Sơ thiền. Nếu người nào trí nhớ kém, hết cảm giác thở ra không nhớ được hướng sự chú tâm đến cảm giác răng lưỡi và duy trì chú tâm cảm giác răng lưỡi một cách tự nhiên thì theo nhịp thở (hết thở ra) nhắc thầm “răng” để nhớ được điều đó. Tuỳ mỗi người có thể nhắc vài ba lượt rồi thôi, hoặc phải nhắc nhiều lần, hoặc phải nhắc liên tục sao cho chú tâm diễn ra liên tục, tự nhiên, thoải mái không phân tâm.

Lưu ý rằng khi cảm giác thở ra kết thúc thì chú tâm hướng đến và duy trì chú tâm Cảm giác răng lưỡi nhưng phải hoàn toàn tự nhiên, không tập trung vào Cảm giác răng lưỡi. Nghĩa là vừa chú tâm Cảm giác răng lưỡi nhưng tự động có chú tâm vào đối tượng khác, hoặc chú tâm “di chuyển” từ đối tượng này sang đối khác. Khi chú tâm liên tục theo nhịp thở và theo tuần tự Vô – Ra – Răng đã tự nhiên, thoải mái lúc đó mới từ từ nhắm mắt.

Tiếp đến không hướng đến răng lưỡi khi kết thúc Cảm giác thở ra mà để tự nhiên. Lúc đó kết thúc cảm giác thở ra chú tâm tự động bắt vào một cảm giác nổi trội nào đó trên thân thì để chú tâm xảy ra tự nhiên. Nghĩa là có thể vừa chú tâm cảm giác đó vừa có chú tâm với cảm giác khác đan xen với nhau, hoặc di chuyển từ cảm giác này sang cảm giác khác. Chú tâm liên tục cảm giác toàn thân vẫn theo nhịp thở và thứ tự Vô – Ra – Thân sẽ phát triển từ thô đến tế và sẽ đạt được nhị thiền, tam thiền, tứ thiền (tứ thiền thì nhịp thở cũng như thứ tự vô – ra – thân rất vi tế và gần như biến mất).

3. Mục đích chính của việc thực hành thiền

Không chỉ thực hành thiền để đạt Chánh định, an trú sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, kinh nghiệm được tích cực, vui, thoải mái của sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, hiện tại lạc trú của tứ thiền mà còn hơn thế nữa. 

Đó là Chánh định không phải là một chi phần riêng rẽ mà nó nằm trong lộ trình duyên khởi Bát chánh đạo. Chánh niệm và Chánh tinh tấn khởi lên Chánh định và Chánh định khởi lên Tỉnh giác. Nghĩa là sự chú tâm liên tục cảm giác toàn thân sẽ làm cho lộ trình tâm dừng lại tâm biết trực tiếp giác quan (tâm ghi nhận), tâm nhận thức (ý thức) không khởi lên. Người thực hành sẽ kinh nghiệm được tâm ghi nhận thuần tuý, gọi là Tỉnh Giác có tính chất vô niệm, vô ngôn, vô phân biệt, không làm phát sinh tham sân si.

Nhờ có Chánh định sẽ an trú Tỉnh giác mà sẽ kinh nghiệm được Khổ diệt (Niết bàn). Đây chính là mục đích thực hành thiền trong Giáo Pháp mà Đức Phật đã phát hiện và truyền dạy.

4. Thực chất của sự thực hành thiền

Thực chất của sự thực hành thiền là rèn luyện trí nhớ (nhớ đến chú tâm ghi nhận liên tục cảm giác toàn thân theo nhịp thở, nhịp đi, nhịp làm việc) để sự việc xảy ra đến đâu thì trí nhớ khởi lên tại đấy. 

 

Và do vậy, sự chú tâm liên tục cảm giác toàn thân theo nhịp thở sẽ tự động khởi lên. Khi trí nhớ đã được rèn luyện thuần thục thì chỉ cần bắt đầu nhớ đến ngậm chặt răng lưỡi thì trí nhớ như một lập trình cài đặt trong bộ nhớ tuần tự khởi lên và Chánh định sẽ tự động khởi lên.

 

Vì vậy, thực hành thiền là RÈN LUYỆN TRÍ NHỚ CHÁNH mà thuật ngữ Phật học gọi là Chánh niệm. Cụ thể là: Nhớ đến tích cực chú tâm ghi nhận liên tục cảm giác toàn thân theo nhịp thở, nhịp đi, nhịp làm việc.